Botswana

Economie verzwakt door de diamantcrisis

Na een decennium waarin de economie werd gestimuleerd door inkomsten uit diamanten, raakte de economie in 2024 in een recessie, als gevolg van een crisis in de sector. De crisis kan worden toegeschreven aan een combinatie van factoren: overbevoorrading in de sector in afwachting van Amerikaanse sancties tegen Russische diamanten, een trage vraag vanuit de VS en China, Amerikaanse invoerrechten (50%) op in India bewerkte stenen (goed voor 90% van de wereldwijd geslepen en gepolijste diamanten) en de opkomst van synthetische diamanten, nu de voorkeuren van consumenten verschuiven naar ethische en betaalbare alternatieven. In het laboratorium gekweekte diamanten, die 60-80% goedkoper worden verkocht dan natuurlijke diamanten, vertegenwoordigen nu 20% van de markt in waarde en tot 50% in volume voor verlovingsringen in de VS. De wereldwijde diamantmarkt wordt gedomineerd door de VS, die goed zijn voor ongeveer 50% van de wereldwijde verkoop, gevolgd door China met 20%. Als gevolg daarvan daalde de prijs per karaat van bijna 7.000 USD eind 2022 tot minder dan 5.000 USD eind 2024. De diamantproductie is sinds 2023 met 40 % teruggeschroefd, wat de werkloosheid (die bijna een derde van de beroepsbevolking treft) en de ongelijkheid (een Gini-index van 53,3) heeft verergerd. Het hoge werkloosheidspercentage kan ook worden verklaard door het kapitaalintensieve karakter van de mijnbouw en het kleine aandeel van arbeidsintensieve sectoren, zoals de verwerkende industrie (gedomineerd door het slijpen, polijsten en certificeren van diamanten), die in 2025 goed was voor 6% van het bbp. Ten slotte is de instroom van directe buitenlandse investeringen sterk gedaald, wat het verlies aan aantrekkelijkheid als gevolg van de diamantcrisis weerspiegelt. Als reactie op deze verandering hebben de regering en De Beers in februari 2025 een overeenkomst ondertekend waarbij de mijnbouwvergunningen worden verlengd tot 2054 in ruil voor een verhoging van het aandeel door de staat op de markt gebrachte diamanten van 25% naar 50%. Om de productie en de prijzen beter te kunnen beheersen en meer diamanten naar lokale slijp- en polijstfabrieken te leiden (waarbij de toegevoegde waarde zich in de downstream-sector concentreert), wil de staat bovendien zijn aandeel in De Beers verhogen van 15% naar 50%. Anglo American is van plan zijn dochteronderneming te verkopen en Angola stelt voor om 85% daarvan over te nemen.

Dat gezegd hebbende, wordt verwacht dat de groei in 2026 licht zal aantrekken naarmate de strenge Amerikaanse invoerheffingen worden versoepeld en de wereldwijde diamantconsumptie weer aantrekt. De groothandel en detailhandel (12% van het bbp) worden ondersteund door de opkomst van e-commerceplatforms. Het toerisme, aangedreven door de ecotoeristische troeven van de Okavango-delta, genereert duizenden directe banen in lodges en op safari’s, en indirecte banen in het vervoer en de ambachtelijke sector. De financiële sector ondergaat een transformatie door de implementatie van een Nationale Fintech-strategie (2025-2030) en het Nationale Retailbetalingsnetwerk, dat tot doel heeft banken, mobiel geld en fintechbedrijven met elkaar te verbinden om de financiële inclusie te verbeteren. De bouwsector (10%) zou kunnen profiteren van een heropleving van de activiteit in verband met grote infrastructuurprojecten. In oktober 2025 kondigde de regering een herstelplan van 24 miljard euro aan, gefinancierd door publiek-private partnerschappen, om het vervoer, de huisvesting, het waterbeheer en de energiesector te moderniseren. Daarnaast financiert de Europese Unie sinds mei 2025 een programma voor digitale transformatie als onderdeel van haar „Global Gateway“-strategie. Ten slotte blijft de landbouw (2% van het bbp) belangrijk in plattelandsgebieden, maar wordt deze sector gehinderd door droogte en een beperkte beschikbaarheid van water.

In de eerste helft van 2025 bleef de inflatie onder de doelstelling van de centrale bank van 3-6%, als gevolg van een zwakke binnenlandse vraag en dalende energieprijzen. De financiële situatie verslechterde echter als gevolg van de recessie. De liquiditeit bij de banken nam af en de financieringskosten stegen, wat de centrale bank ertoe aanzette om in december 2024 haar reserveverplichting tot nul te verlagen. Om het concurrentievermogen te herstellen en de deviezenreserves te behouden – die waren gedaald tot 3,5 miljard USD (een daling van ongeveer een kwart in één jaar) – kondigde zij in juli 2025 een gecontroleerde devaluatie van de pula met 2,76 % aan, terwijl zij de jaarlijkse schommelings- en fluctuatiemarges verhoogde (zij legt haar wisselkoers niet rigide vast, maar past deze geleidelijk aan in verhouding tot de rand en de SDR). Dit besluit had in de tweede helft van 2025 een inflatoir effect door hogere prijzen voor geïmporteerde goederen, met name voedsel en brandstof. De inflatie zal naar verwachting in 2026 blijven stijgen.

Krachtspel tussen diamanten en regionale douane-inkomsten

De overheidsbalans is sinds 2023 scherp in het rood terechtgekomen als gevolg van de recessie en de daling van de diamantinkomsten, die bijna een derde van de overheidsinkomsten uitmaken. Het overheidstekort zal naar verwachting in 2025-2026 licht dalen dankzij uitgavenbeperkingen, met name na de extra kosten in verband met de verkiezingen van 2024, en een betere inning van belastinginkomsten. Deze trend zal zich naar verwachting voortzetten in 2026-27, in combinatie met een toename van de mijnbouwproductie. De afhankelijkheid van diamantinkomsten en de volatiliteit van de overdrachten vanuit de Zuid-Afrikaanse Douane-Unie (SACU) stellen de begroting echter bloot aan aanzienlijke exogene risico’s. Om deze druk het hoofd te bieden, is de regering hervormingen gestart, waaronder de invoering van hogere tarieven voor de vennootschapsbelasting en de marginale inkomstenbelasting, een bredere belastinggrondslag en btw op digitale diensten. Er wordt wetgeving opgesteld om het belastingkader te moderniseren, waaronder een wetsvoorstel inzake belastingadministratie en een systeem voor elektronische facturering dat voor maart 2026 is gepland. De financiering van het begrotingstekort berust voornamelijk op de binnenlandse markt via de uitgifte van schatkistcertificaten en obligaties.

Geconfronteerd met de geleidelijke uitputting van de reserves van het staatsinvesteringsfonds heeft de regering meer haar toevlucht moeten nemen tot leningen om het tekort te financieren. De overheidsschuld, die historisch gezien laag was, is de afgelopen twee jaar aanzienlijk gestegen als gevolg van het tekort en de daling van de inkomsten uit de diamantensector. Niettemin blijft deze onder de wettelijke drempel van 40% en zijn de rentebetalingen nog steeds laag doordat nationale pensioenfondsen en multilaterale banken de overhand hebben onder de crediteuren. Het binnenlandse aandeel (25,7% van het bbp in juni 2025) overschrijdt de wettelijke limiet van 20%, wat de regering dwingt haar bronnen van externe financiering te diversifiëren. In 2025 heeft Botswana twee grote leningen verkregen: 304 miljoen USD van de Afrikaanse Ontwikkelingsbank (AfDB) en 200 miljoen USD van het OPEC-fonds. Deze toegenomen afhankelijkheid van multilaterale financiering kon de markten echter niet geruststellen: in september 2025 verlaagde Standard & Poor’s de kredietwaardigheid van de staat van BBB+ naar BBB met een negatief vooruitzicht. Moody’s volgde in oktober met een verlaging van de rating van A3 naar Baa1, waarbij het als reden voor deze maatregel de toenemende risico’s voor de houdbaarheid van de schuld en de kwetsbaarheid ten opzichte van de buitenwereld aanvoerde.

De lopende rekening is sinds eind 2023 sterk verslechterd als gevolg van de daling van de diamantexport. Tegelijkertijd is de invoer robuust gebleven. Als gevolg daarvan is de handelsbalans sterk in het rood terechtgekomen. Verwacht wordt dat deze in 2025 licht zal verbeteren en in 2026 aanzienlijker, mits de opleving van de diamantverkoop die eind 2025 werd waargenomen, zich doorzet. De dienstenbalans vertoont traditioneel een licht tekort. Hoewel de inkomsten uit toerisme groeien, compenseren deze de uitstroom in verband met vervoersdiensten – als land zonder toegang tot de zee is het sterk afhankelijk van Zuid-Afrikaanse havens –, verzekeringen en geïmporteerde professionele diensten niet. Het primaire inkomen blijft een tekort vertonen als gevolg van de repatriëring van dividenden, rente en beloningen door buitenlandse investeerders, met name in de mijnbouw-, bank- en telecommunicatiesector. Het secundaire inkomen, dat wordt aangedreven door overdrachten van de Zuid-Afrikaanse Douane-Unie (SACU), blijft een overschot vertonen, maar is volatiel. Deze overdrachten zijn afhankelijk van de op regionaal niveau geïnde douane-inkomsten. In de praktijk worden alle douanerechten en invoerbelastingen die door de SACU-lidstaten worden geïnd – voornamelijk bij binnenkomst in Zuid-Afrika – in een gemeenschappelijk fonds ondergebracht en vervolgens herverdeeld volgens een formule die rekening houdt met marktomvang, intraregionale invoer en ontwikkelingscriteria. Over het geheel genomen zal het tekort op de lopende rekening naar verwachting in 2025 licht afnemen en in 2026 aanzienlijker, dankzij het herstel van de mijnbouwexport en lagere prijzen voor geïmporteerde energie en voedsel.

Een robuuste democratie gericht op regionale samenwerking

Het land is een van de weinige democratieën in Afrika, met sterke instellingen en vreedzame verkiezingen. De algemene verkiezingen van 30 oktober 2024 markeerden een historisch keerpunt: na 58 jaar ononderbroken bewind verloor de Botswana Democratic Party (BDP) haar meerderheid aan de coalitie Umbrella for Democratic Change (UDC), die 36 van de 61 zetels veroverde. Deze overwinning, onder leiding van president Duma Boko, weerspiegelt de ontevredenheid over de hoge werkloosheid, de economische stagnatie en de aanhoudende afhankelijkheid van diamanten. De machtsoverdracht verliep soepel, wat de kracht van de instellingen bevestigt.

Botswana richt zijn diplomatie op regionale samenwerking. De betrekkingen met Zuid-Afrika zijn van strategisch belang en worden gekenmerkt door nauwe handelsbanden en grensoverschrijdende projecten op het gebied van vervoer en energie, waaronder de ontwikkeling van spoorcorridors (ook met Zambia en Namibië, waarmee het land water- en koperbronnen deelt) en het pijpleidingproject tussen Lesotho en Botswana via Zuid-Afrika, dat tot doel heeft de watervoorziening veilig te stellen. Het land is lid van de Southern African Development Community (SADC) en de Southern African Customs Union (SACU), die een gemeenschappelijk extern tarief hanteert. Dit lidmaatschap beperkt de commerciële flexibiliteit van het land, aangezien het zijn douanerechten niet eenzijdig kan aanpassen als reactie op de Amerikaanse douanerechten, die in augustus 2025 werden verlaagd van 37% naar 15% voor diamanten die in Botswana zijn geslepen en gepolijst. Botswana pleit echter voor een vrijhandelsovereenkomst waardoor zijn diamanten op gelijke voet zouden worden behandeld met die uit Europa (0%). Regionale samenwerking blijft daarom essentieel om zijn handelsbelangen te verdedigen en de economische integratie te versterken. Daarnaast onderhoudt het land sterke betrekkingen met andere traditionele partners, zoals de Europese Unie.

Laatst bijgewerkt: oktober 2025