De historisch lage waterstanden op de Rijn en de Donau verstoren het goederenvervoer, brengen bepaalde energie-infrastructuren in het gedrang en vergroten de druk op verschillende Europese industriesectoren. Hoewel de waterstanden op korte termijn naar verwachting laag zullen blijven, kunnen de gevolgen ervan de komende maanden aanhouden en de groei in de meest kwetsbare economieën beïnvloeden.
Kerncijfers
- 8 cm: het waterpeil van de Rijn bij Kaub daalde op 18 augustus tot slechts 8 cm, ruim onder de drempel van 78 cm waarbij de scheepvaart wordt beperkt, en lager dan het vorige historische dieptepunt van 25 cm dat in 2018 werd gemeten.
- 20%: begin augustus vervoerden binnenschepen op de Rijn slechts ongeveer 20% van hun gebruikelijke lading.
- 72%: het aandeel van het Europese binnenvaartvervoer dat wordt vertegenwoordigd door de Rijn (60%) en de Donau (12%).
- Tot -0,4 groeipunt: tijdens de vorige grote periode van lage waterstanden in 2018 werd de reële bbp-groei van Duitsland met 0,3 tot 0,4 procentpunt verlaagd.
Europese rivieren op historisch lage niveaus
Europa kampt al enkele maanden met uitzonderlijk warme en droge weersomstandigheden, waardoor de waterafvoer van veel rivieren aanzienlijk is afgenomen. De gevolgen zijn vooral zichtbaar op de Rijn en de Donau, twee strategische waterwegen voor het transport en de economische activiteit van het continent. Het waterpeil van de Rijn bereikte begin augustus een nieuw historisch dieptepunt bij het meetstation van Kaub in Duitsland, terwijl verschillende delen van de Donau in Hongarije en Roemenië eveneens nooit eerder gemeten lage niveaus hebben bereikt.
Naast de milieuproblematiek heeft deze situatie nu ook tastbare economische gevolgen. Lage waterstanden hebben een directe impact op het goederenvervoer, de werking van bepaalde energie-installaties en bijgevolg op de activiteit van industriële sectoren die afhankelijk zijn van deze infrastructuur.
Een logistieke crisis die toeleveringsketens bedreigt
Hoewel de binnenvaart slechts een beperkt aandeel heeft in het Europese goederenvervoer, speelt zij een strategische rol in verschillende landen waar de Rijn en de Donau doorheen stromen (5,4% van het goederenvervoer in Duitsland en tot 19,2% in Roemenië).
De mogelijkheden om over te schakelen op andere vervoerswijzen blijven beperkt. Een binnenschip kan bijna 2.000 ton goederen vervoeren, tegenover maximaal 1.500 ton voor een goederentrein en slechts 25 ton voor een tankwagen.
De gevolgen van de lage waterstanden zijn nu al zichtbaar, zowel in de vervoerde volumes als in de transportkosten.
Begin augustus konden sommige binnenschepen op de Rijn slechts ongeveer 20% van hun normale capaciteit vervoeren. Op bepaalde trajecten van de Donau moesten exploitanten hun lading eveneens verminderen, met reducties tot 40% op het Roemeense deel van de rivier.
Tijdens de vorige grote droogteperiode in 2018 stegen de kosten van riviertransport met een factor 2,5 voor droge bulkgoederen en tot 4,5 voor vloeibare bulkgoederen, als gevolg van laadbeperkingen en toeslagen opgelegd door transporteurs.
Ook de energiesector in Centraal-Europa staat onder druk
De gevolgen van de droogte beperken zich niet tot transport. De Donau speelt ook een cruciale rol bij de koeling van bepaalde kerncentrales. In Hongarije en Roemenië hebben lage rivierstanden de werking van de kerncentrales van Paks en Cernavodă al verstoord. Dit zijn de enige kerncentrales van hun respectieve landen en zij zijn goed voor ongeveer 40% van de elektriciteitsproductie in Hongarije en 20,5% in Roemenië.
Om de productiedaling op te vangen, moeten exploitanten elektriciteit importeren of terugvallen op duurdere gasgestookte centrales. Hoewel er geen onmiddellijk risico bestaat op grootschalige stroomuitval, zorgt deze situatie wel voor hogere energiefacturen en extra spanningen op de regionale markten. In Roemenië kost ingevoerde elektriciteit bijvoorbeeld 2 tot 2,5 keer meer dan lokaal geproduceerde stroom.
De Hongaarse en Roemeense overheden hebben bovendien al maatregelen genomen om het elektriciteitsverbruik van bepaalde grote industriële afnemers tijdelijk te beperken, om de druk op het systeem te verlichten. Deze beperkingen treffen vooral energie-intensieve sectoren zoals de automobielindustrie, de chemische industrie en de bouwmaterialensector en zullen naar verwachting in augustus een rem zetten op de industriële activiteit.
De Duitse chemische sector in de frontlinie
De Duitse chemische sector, die grotendeels langs de Rijn is geconcentreerd, behoort tot de sectoren die het sterkst afhankelijk zijn van riviertransport.
De BASF-site in Ludwigshafen illustreert deze kwetsbaarheid: de site ligt ten zuiden van het kritieke punt bij Kaub en vervoert ongeveer 40% van haar goederen via binnenschepen. Een verdere verslechtering van de lage waterstanden kan leiden tot bijkomende verstoringen van de verbindingen met de grote havens van Amsterdam, Rotterdam en Antwerpen, die essentieel zijn voor haar toeleveringsketen.
Deze tegenslag komt op een moment waarop de Duitse chemische industrie al verzwakt is door hoge energiekosten en een verlies aan concurrentievermogen, waarbij de productie sinds 2018 met ongeveer 20% is gedaald.
De toenemende kwetsbaarheid van de Europese economie
Op korte termijn voorspellen hydrologische modellen slechts een beperkte verbetering van de situatie. Op de Rijn duurt de seizoensgebonden periode van lage waterstanden doorgaans tot in de herfst, wat erop wijst dat de verstoringen de komende weken waarschijnlijk zullen aanhouden. Meer algemeen zouden een afnemende sneeuwbedekking, terugtrekkende gletsjers en een toename van extreme hittegolven dergelijke gebeurtenissen in de toekomst frequenter kunnen maken.
Deze situatie onderstreept de noodzaak voor bedrijven en beleidsmakers om klimaatrisico's beter te integreren in hun logistieke, industriële en energiestrategieën. Voor bedrijven die afhankelijk zijn van binnenvaartvervoer gaat de uitdaging vandaag verder dan het ad hoc beheren van een enkele droogteperiode: het gaat ook om de diversificatie van toeleveringsketens en hun vermogen om vaker voorkomende klimaatgerelateerde verstoringen op te vangen.
De lage waterstanden op de Rijn en de Donau tonen aan dat extreme weersomstandigheden niet langer alleen een milieukwestie zijn.
Ze worden een economische factor die tegelijkertijd logistiek, energievoorziening en industriële activiteit kan beïnvloeden.
De huidige situatie is des te zorgwekkender omdat zij zich vroeger en met een grotere intensiteit voordoet dan in 2018, tegen een achtergrond van een zwakkere Europese economische groei.
aldus Eve Barré, econoom bij Coface.
